رادیو و جهان ما
رادیو و تهدیدهای فزاینده
امروز، مخاطبان برنامههای رادیویی را در همه جا داریم اما پرسش این است که چه
کسانی در تامین برنامههای رادیویی نقش دارند و دست اندکاران گمنام این
رسانهها کیها هستند؟ بایسته است که در روز جهانی رادیو از تلاشهای
خستگیناپذیر آنانی که برای دفاع از ارزشهای دموکراتیک وآزادی بیان،
مبارزه با نظام های توتالیترو گروههای تندرو تا پای جان پیش میروند یاد و
خاطرهای داشته باشیم و شجاعتشان را ستایش کنیم.
سازمان خبرنگاران بدون مرز”reporters without borders” در گرامیداشت از روزجهانی رادیو، با نگاه اجمالی به وضعیت رادیو در جهان امروز به تهدیدها و مشکلهایی پرداخته که گزارشگران و گردانندگان شبکههای رادیویی در سراسر جهان با آنها رویارو اند.
بربنیاد گزارش خبرنگاران بدون مرز، در کشورهایی که خبرنگاران رادیو در زندان هستند عبارتند از:
اریتره، سومالیا، ازبیکستان، ترکیه، بروندی، کمبودیا، ویتنام و... از میان این کشورها تنها در اریتره 21 خبرنگار رادیو زندانی اند و در بقیه این کشورها دست کم در هر کشوری یک خبرنگار رادیویی هم اکنون در زندان به سر میبرند.
در گزارش آمده است که در اول ماه جنوری 2012 خبرنگاران رادیویی که در جریان کار خبرنگاری کشته شدند 9 نفر در سومالیا، 4 تن در فلیپین، یک نفر در پاکستان به همین ترتیب یک یک نفر در پاراگوا، برازیل، مرکزجمهوری افریقا، تانزنیا، هندوراس و افغانستان.
رادیو در افریقا
در بسیاری از کشورهای افریقایی، رادیو منبع تغذیه اطلاعاتی مردم است، بویژه مناطق جنگی و دور افتادهای که از روشنایی برق محروم اند و از خدمات شهری بهرهای ندارند. رادیو به عنوان رسانهی شفاهی– شنیداری نقش موثری را در انتقال اطلاعات دارد. اما کار رادیویی در بسیاری از کشورهای افریقایی به شدت دشوار و پرمخاطره است. مالی و سومالیا خطرناکترین کشور برای کارمندان و گزارشگران رادیو به شمار میروند. شبکههای محلی رادیویی در این کشورها همواره از سوی اسلامسیتهای سلفی انصارالدین و شبکههای مافیایی در معرض تهدید قرار دارند.
بستن رادیوهای محلی و فرستندههای رادیوهای خارجی نظیر مسدود شدن شکبه رادیویی .R.F.I در جمهوری کانگو، بی.بی.سی در رواندا، صدای امریکا در ایتیوپیا و... نیز پدیدهی تازهای نیست. باید خاطرنشان کرد که در مسدود شدن شبکههای رادیویی تنها گروههای تندرو و شبکههای مافیایی دست ندارند بل خود حکومتها نیز در روند کار نشرات رادیو مشکلتراشی میکنند.
امریکای لاتین
رادیو اما در برخی از کشورهای امریکای لاتین وضعیتی بهتری دارد و “انجمنهای دستگاههای رادیوی همگانی” نقش رهبریکننده را در این کشورها دارند.
شبکههای رادیویی را به طور مستقیم جامعه و نهادهای مدنی، اقلیت هایی مانند: بومیان، روستاییان، دهقانان و زنان رهبری میکنند. بربنیاد گزارش تحقیقی خبرنگاران بدون مرز، قانون رسانهها نیز بدون دخالت حکومت و مالکان شرکتهای تجاری، تهیه و تنظیم شده است.
رسانههای غیرانتفاعی از سوی مخاطبان حمایت و کارگردانی میشوند. رادیوهای جمعی نقش کلیدی در آموزش و آگاهیدهی دارند. در واقع رادیوها نقش ماشین تنظیمکننده را در برگزاری تظاهرات و خواستهای مدنی بویژه در حل مناقشات محلی زمین، محیط زیست و کمپاینهای حمایت از حقوق بشر و... دارند.
کلمبیا اما کشوری است که دستگاههای رادیویی در جنگ بین پارتیزانهای “فارک” و ارتش این کشور دست به دست میشوند و خبرنگاران و کارمندان رادیوها در این کشور زندگیشان در مخاطره قرار دارند.
تونس
پس از بهار عربی و خیزش موج انقلاب عربی از تونس، نظام توتالیتر دیکتاتور پیشین، فروپاشید و رسانهها در این کشور از فقدان نظامنامهی رسانهای رنج میبرند و در این کشورهیچ نهاد معتبر دولتی نیست که فرکانسهای رادیویی را برای متقاضیان توزیع کند. رادیو در این کشور قربانی خلا قانونی شدند به رغم درخواستهای “انجمن مستقل رادیو”ی تونس، تاکنون هیچ قانونی تدوین نشده که فعالیتهای جامعه رادیویی را تنظیم کند. از آغاز انقلاب تونس تنها دوازده رادیو جواز فعالیتهای نشراتی داشتند و اکنون اینها نیز فعالیتهایشان محدود شده و به زودی از فعالیت باز خواهند ماند.
ایران
گزارش خبرنگارن بدون مرز در روز جهانی رادیو سری به ایران و افغانستان زده است و در مقایسهای که بین این دو کشور کرده جایگاه آزادی بیان را در افغانستان بهتر از ایران ارزیابی کرده است.
این گزارش میافزاید در ایران هیچ رادیوی خصوصی وجود ندارد ولی در همسایه جنوبی این کشور افغانستان بیش از 150 رادیو فعال هستند.
افغانستان
پس از حمله امریکا به افغانستان و برون راندن طالبان افقهای تازه در رسانههای افغانستان پدیدار شد. در کنار فعالیت مجدد رادیو و تلویزیون دولتی افغانستان(رادیو و تلویزیون ملی) نمایندگیهای این رادیو در شهرهای مهم کشور راهاندازی شد و رادیوهای غیردولتی محلی (به کمک انترنیوز و دیگر شبکههای حمایت از رادیوهای آزاد) نیز به فعالیت آغاز کردند.
پیش از 2001 مردم تنها از طریق گیرندههای رادیویی به برنامههای رادیو دسترسی داشتند، اما در جریان ده سال اخیر تحول عمدهای در بخش مخابرات رونما شد. با آمدن تیلفونهای همراه چندمنظوره امروز مردم به راحتی می توانند برنامههایی رادیویی را روی موج کوتاه اف ام در بسیاری از مناطق بشنوند.
امیرزی سنگین، وزیر مخابرات گفته است 20 ملیون نفر در افغانستان تیلفونهای همراه داشته و به خدمات مخابراتی دسترسی دوامدار دارند. با این وصف گمان میرود نزدیک به دو سوم کاربران تیلفون، امواج رادیو را با گوشیهای همراهشان دریافت کنند.
راهاندازی رادیوهای آزاد در مناطق دورافتاده تا اندازهای به نیازهای اطلاعاتی مردم پاسخ گفته است. رادیوهای محلی اما هنوز نتوانسته اند در نشرگزارش و پوشش رویدادهای خبری، رسانه مورد اعتمادی برای مردم باشند. هنوز هم مردم به رادیوهای خارجی وابسته اند و کمتر به شنیدن گزارش رادیوهای محلی بسنده میکنند.
نبود سواد رسانهای، فقدان دسترسی به اطلاعات، سانسور و فشار حکومتهای محلی، بیتجربگی در تولید برنامههای موثر و... در ضعف کار رادیوهای محلی تاثیر گذار بوده است.
رادیوها در افغانستان با دو تهدید جدی مواجهند. سانسور حکومت (مقامهای محلی والیها و بخشداران) و خشونت گروه طالبان. در جریان سال 2012 طالبان دست کم به دو مرکز رادیویی در افغانستان حمله شد.
هم اکنون بیش 175 پایگاه رادیویی در افغانستان فعال هستند و در نشر گزارشهای خبری، برنامههای آموزشی، سرگرمی و تفریحی و پخش برنامههای زنده سهم فعال دارند.
کشورهای اروپای شرقی و آسیای میانه
به رغم تلاشهای رسانهگران آزاد در حمایت از آزادی بیان در کشورهای اروپای شرقی، وضعیت گزارشگران رادیو در این کشورها نیز نگرانکننده است.
نشرات رادیو وتلویزیون در شماری از کشورهای اروپای شرق و کشورهای آسیای میانه از سوی حکومت به شدت کنترول میشوند. حتا در برخی از این کشورها رادیوها حق ندارند که از مسایل سیاسی بحث و یا برنامههای سیاسی را میزبانی کنند. در ترکمنستان دستگاه رادیو در دست حکومت است. در آذربایجان رادیو به طور مطلق در بند است و نمیتواند از حکومت انتقاد کند. در ازبکستان نیز وضع به همین شیوه است. در ترکیه، روسیه، جورجیا نیز نشرات رادیو با موانع و مشکلهایی همراه است.
نقش رادیوهای خارجی
در این کشورها اما مهمترین چانس دسترسی مردم به اطلاعات رسانه های خارجی است.
مانند مسکو اکو( پژواک مسکو)، رادیوی اروپای ازاد، رادیو آزادی، بی بی سی از جمله رادیوهای برون مرزی هستند که نقش کلیدی را در شکستن سانسور خبری در این کشورها دارند.
بسیاری از این رسانههای خارجی به زبانهای محلی نشرات دارند و برای مردم قابل فهم هستند. مانند بی بی سی، رادیوی اروپای ازاد، رادیو ازادی و البته دفترهای محلی بسیاری از این شکبهها نیز در معرض تهدید قرار دارند. رادیوهای برون مرزی در کشورهای آسیای میانه و اروپای شرقی فرصتهای شغلی را به زبان بلاروس، اذربایجانی، ترکمنی و ازبکی برای روزنامه نگاران ازاد فراهم نموده است.
مرگ روزنامه نگار ترکمن "اوگلوساپار مرادوف" در زیر شکنجه در 2006 و مرگ همکار ش "دولت یازگولییف" در 2011 نمونه های از این خشونتهای عریان علیه روزنامه گاران در آسیای میانه است.
جنوب آسیا
به رغم گسترش نفوذ انترنت در جهان، جمعیت روستایی در بسیاری از کشورهای آسیایی هنوز به رادیو وابسته اند البته بیشتر به خاطر گزارشهای مستقل وبیطرفانه اش.
فلیپین، خطرناکترین
اما گزارشگران رادیو در دستگاههای محلی رادیو در سراسر فلیپین به طور چشم گیر هدف مرگبارترین حملات قرار میگرند و به خاطر نشر گزارشهای سیاسی یا میزبانی از بحث های سیاسی فیلیپین درسال 2012 خطرناکترین کشور برای گزارشگران رادیویی بوده در 2012 چها روزنامه نگار در این کشور کشته شدند.
کمبودیا
کمبودیا از کشورهای جنوب آسیاست. کشورشاهی با قانون اساسی سلطنتی جایی که رسانههای چاپی و رسانههای نشراتی اکثرا از سوی حکومت کنترول می شود
در این کشور تا سال پیش یک رادیوی مستقل بنام "بیهو" به مالیکت "مام ساننندو" 71 ساله فعالیت میکرد. او یکی از انگشت شمار مفسران سیاسی بود. او هموراه خودش را ازاد نشان تا زمانی که در 15 جولای 2012 دستگیر شد و به بیست سال زندان محکوم شد. گرچه سازمان گزارشگران بدون مرز و "مرکزرسانههای مستقل کمبودیا" خواستار آزادی بدون قید و شرط او شدند اما هنوز از سرنوشت او خبری نیست.
جهان روی "موج صلح"
همزمان با روز جهانی رادیو کمیتهی حمایت از خبرنگاران" صلیب سرخ روزنامه نگاران" در گزارش سالانه خود سال 2012 سال مصیبت بار برای روزنامه نگاران خوانده است. در این گزارش به تهدیدها، سانسور، ضرب شتم و زندانی شدن و کشتار خبرنگاران اشاره شده. تضاد منافع حکومت ها با رسانه ها گروه های مافیایی، جنگ های پارتیزانی، شورش ها در شرق میانه، افریقا و بسیاری از کشورها بحرانزا فعالیت خبران نگاران را با دشواریهای زیاد مواجه کرده است.
در این گزارش، ایران، ترکیه، سوریه اتیوپی، اکوادور، پاکستان در فهرست کشورهای قرار گرفته اند که شرایط سختی را بری رزونامه نگاران وضع کرده اند.
در دومین سال گرامیداشت از روزجهانی رادیو، بانکی سرمنشی سازمان ملل، کارکرد اطلاع رسانی، آموزشی و تفریحی رادیو را در روشن سازی افکار عمومی حیاتی خوانده و از رادیو به مثابه تقویت کننده پایههای دموکراسی یاد کرده است.
دبیر کل سازمان ملل، بیش از یک سده کارنامه طلایی رادیو را ستایش کرده و از ملتهای جهان خواسته تا با مشارکت و همدلی، " جهان" را روی " موج صلح" ، "توسعهی متوازن" و "حقوق بشر" عیار کنند.