
شانزدهم جدی برابر است با سالروز در گذشت علامه فیض محمد کاتب؛ دانشمند، ادیب و تاریخ نگار برجستهی کشور، بزرگ مردي كه تاريخ معاصر افغانستان وامدار اوست و اگر نمي بود نبشتههاي او در باب تاريخ معاصر كشور، امروز ما دست كم از رويدادهاي يك و نيم سدهي پسين در افغانستان چيزي نميداشتيم و بخشي عمدهي از رويدادهاي تاريخي ما دفن ميشد.
كسي كه صداقت، امانت داري و درايت فكري او در تاريخ نگاري تحسين شرق شناسان را بر انگيخت تا آنجا كه تاريخ نگاران غربي گفته اند هيچ اثري پژوهشي يي در باره تاريخ معاصر افغانستان كامل نيست مگر اينكه با آثار كاتب مستند سازي شده باشد.
كاتب، رسالتمندانه در واقعه نگاري كوشيد و به زيبايي خط نستعيلق سيرت تاريخ نگاري را قرباني سياست بازيهاي حاكمان وقت نكرد. تا آخرين نفس از جاده حقيقت و آزادي منحرف نشد. كاتب از پيشگامان جنبش مشروطه خواهي در افغانستان بود و سنگ بناي مشروطه خواهي و روشنفكري را در آن فضاي تيره به زمين نهاد.
در بارهی شخصيت علمي- سياسي ... او همين قدر كافي است كه او را با آفرينندهي تاريخ مسعودي برابر نموده اند و الحق كه اين گفتهها در شان او مي زيبد:« او تودهء بی شکل و درهم و برهم حوادث روزگارش را چنان، تنظيم و تأليف می کرد که گفتی ابوالفضل بيهقی مؤلف تاريخ مسعودی سر از خاک بلند کرده و شايست و ناشايست روزگارش را به داوری نشسته است.» - وبگاه آريايي-
فیض محمد کاتب با نوشتن سراج التواریخ، یکی از بهترین شاهکارهای تاریخ نگاری را در کشور در سده بيستم خلق کرد. شیوه نگارش، مستندات تاریخی و ریز نگری او در تاریخ نگاری از ویژگیهایی است که در تاریخ معاصر افغانستان بدیل ندارد.
از فیض محمد کاتب بیش از شش هزار صفحه، دست نویس به جا مانده که هنوز هم بسياري از نوشتههای او چاپ نشده است. هم اكنون 3500 صفحه از آثار قلمي او (كه شناسايي شده) در معرض نابودي قرار دارد. این نگرانی وجود دارد که در صورت نبود یک نهاد معتبر پژهشی برای گرد آوری آثار کاتب، ممکن است بسياري از آثار ارزشمند این چهرهی ماندگار را از دست بدهیم.
دانشنامه ويكي پديا معروف ترين آثار او را چنين بر شمرده است:
- سراج التواريخ سه جلد – جلد كه تنها دو جلد اول چاپ شده است
- تحفته الحبيب دو جلد- جلد دوم نشر شده
- فيضي از فيوضات
- تذكرت الانقلاب
- تاريخ امانيه- هفت جلد
- نژاد نامهی افغان
- تاريخ حكماي متقدم- شش جلد- كه تنها سه جلد آن چاپ گرديده است


م : فرهنگی
ن : کاظم حمیدی

